सोमबार ७ बैशाख २०८३
काठमाडौं । नेपालको एकमात्र रेल सेवा गम्भीर आर्थिक संकटमा फसेको छ। लगातार घाटामा सञ्चालन हुँदै आएको रेल्वे कम्पनीको कुल ऋण ७९ करोड रुपैयाँ नाघेको छ, जसले दीर्घकालीन टिकाउपनामै प्रश्न उठाएको छ।
नेपाल रेल्वे कम्पनी लिमिटेडका अनुसार पछिल्लो पाँच वर्षमा आम्दानीभन्दा खर्च करिब तीन गुणा बढी भएको छ। आर्थिक वर्ष २०७६/७७ देखि २०८०/८१ सम्म १९ करोड २१ लाख आम्दानी हुँदा ६७ करोड ३७ लाख खर्च भएको तथ्यांकले देखाउँछ। पछिल्लो आव २०८०/८१ मा मात्र ८ करोड ५० लाख आम्दानी हुँदा २६ करोड २७ लाख खर्च भएको थियो।
पूर्वमहाप्रबन्धक निरञ्जन झाका अनुसार हाल मासिक आम्दानी करिब ७५ लाख भए पनि खर्च १ करोड २९ लाख पुग्ने गरेको छ। आम्दानीले खर्च धान्न नसक्दा सरकारको जमानीमा ऋण लिएर सेवा सञ्चालन गर्नुपरेको छ।
घाटाको मुख्य कारण के?
रेल्वे घाटामा जानुका प्रमुख कारणहरू यस्ता छन्:
भारतीय प्राविधिक कर्मचारीमा उच्च खर्च (१७ जनाका लागि मासिक करिब १ करोड १२ लाख भुक्तानी)
स्वदेशी दक्ष जनशक्तिको अभाव
वर्कसप र फ्युलिङ स्टेसनको कमी
इन्धन भारतबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था
लामो समयदेखि महाप्रबन्धक पद रिक्त हुँदा कमजोर व्यवस्थापन
नेपाली १०३ कर्मचारीको कुल तलब भने मासिक १७ लाख मात्र रहेको छ।
सेवा विस्तार भए पनि आम्दानी कमजोर
हाल रेल सेवा भारतको जयनगरदेखि जनकपुर हुँदै महोत्तरीको बिजलपुरासम्म ५२ किलोमिटर क्षेत्रमा सञ्चालनमा छ। दैनिक तीन पटक रेल चल्ने भए पनि यात्रु सेवामात्रैबाट नाफा सम्भव नभएको सरोकारवालाहरू बताउँछन्।
सुधारका उपाय के हुन सक्छन्?
कम्पनीले घाटाबाट उकास्न विभिन्न विकल्प अघि सारेको छ:
रक्सौलस्थित २८ एकड जग्गा भाडामा दिई वार्षिक करिब ८ करोड आम्दानी गर्ने योजना
रेल म्युजियम स्थापना गरी पर्यटन प्रवर्द्धन
कार्गो (मालवाहक) रेल सेवा सञ्चालन
नयाँ बोगी वा रेल थप्ने योजना
विशेषगरी भारतको कोलकाता बन्दरगाहबाट सस्तो दरमा मालसामान ढुवानी गर्न कार्गो सेवा सञ्चालन गर्नुपर्ने माग लामो समयदेखि उठ्दै आएको छ।
सुधार नगरे थप संकट
जानकारहरूका अनुसार व्यवस्थापन सुधार, स्वदेशी जनशक्ति विकास, कार्गो सेवा विस्तार र ऋण व्यवस्थापनमा ध्यान नदिए रेल सेवा अझ गहिरो संकटमा फस्ने निश्चित छ।
स्थानीयवासीहरू रेल सेवाले दैनिक जीवन सहज बनाएको बताउँदै यसको विस्तार र दिगो व्यवस्थापन आवश्यक रहेकोमा जोड दिन्छन्।